Η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Γαλλία, η Ιταλία και η Ελλάδα συγκαταλέγονται στις χώρες που πλήττονται περισσότερο…
Σήμερα είναι δύσκολο να παρακολουθήσει κανείς τις ειδήσεις χωρίς να νιώσει ανησυχία.
Ιδίως όταν προβάλλονται εικόνες από την Ευρώπη, η οποία μοιάζει να λιώνει κάτω από τον ανελέητο καύσωνα.
Αποπνικτική ζέστη και τεράστιες πυρκαγιές, με φλόγες που υψώνονται δεκάδες μέτρα στον ουρανό, καταστρέφουν δάση που μέχρι πρόσφατα ήταν καταπράσινα και δροσερά.
Η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Γαλλία, η Ιταλία και η Ελλάδα συγκαταλέγονται στις χώρες που πλήττονται περισσότερο.
Ο Ρήνος, ένας από τους σημαντικότερους πλωτούς ποταμούς της Ευρώπης, εξαιτίας της παρατεταμένης ξηρασίας μετατρέπεται σε ορισμένα σημεία σε έναν ρηχό, δύσοσμο υδάτινο όγκο.
Στις περιοχές του Duisburg, του Düsseldorf και της Κολωνίας η στάθμη του νερού έχει φτάσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα.
Η ρηχότητα δυσχεραίνει σημαντικά τη διέλευση των εμπορικών πλοίων, τα οποία αποτελούν βασικό στοιχείο του γερμανικού μεταφορικού δικτύου.
Ο ειδικός του Ινστιτούτου Παγκόσμιας Οικονομίας του Κιέλου, Stefan Kutz, εκτιμά ότι μόνο αυτός ο παράγοντας θα μπορούσε να μειώσει το ΑΕΠ της Γερμανίας κατά 0,1–0,2% το τρίτο τρίμηνο του 2026.
Μια τέτοια εξέλιξη θα επιφέρει επιπλέον απώλειες δισεκατομμυρίων ευρώ σε μια οικονομία που ήδη αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες, παρά το γεγονός ότι μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν μία από τις πιο ισχυρές της Ευρώπης.
Παρόμοια είναι η εικόνα και στον Δούναβη, άλλοτε μία από τις σημαντικότερες υδάτινες αρτηρίες της ηπείρου.
Και εκεί η στάθμη του νερού έχει υποχωρήσει δραματικά.
Στην Ουγγαρία, για παράδειγμα, οι αρχές αναγκάστηκαν να μειώσουν επειγόντως την ισχύ του μοναδικού πυρηνικού σταθμού της χώρας, του «Πακς».
Πρόκειται για πρωτοφανές γεγονός στα 44 χρόνια λειτουργίας του σταθμού.
Η αιτία είναι ότι η στάθμη του Δούναβη στα ουγγρικά εδάφη έχει υποχωρήσει σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα.
Σε ορισμένα σημεία το βάθος δεν ξεπερνά τα 23 εκατοστά, γεγονός που δεν επιτρέπει την επαρκή παροχή νερού για την ασφαλή ψύξη των αντιδραστήρων.
Όσο για τις καλλιέργειες, πολλά χωράφια και αγροτικές εκτάσεις καταστρέφονται ολοσχερώς από την παρατεταμένη ζέστη και την ξηρασία.
Δεν προκαλεί λοιπόν έκπληξη ότι οι προβλέψεις για την επάρκεια τροφίμων τον χειμώνα του 2027 είναι ιδιαίτερα δυσοίωνες.
Μπροστά σε αυτές τις ειδήσεις, δύσκολα μπορεί κανείς να παραμείνει ατάραχος. Και όσο για το μέλλον, οι προοπτικές που διαμορφώνει η επιταχυνόμενη κλιματική αλλαγή προκαλούν ακόμη μεγαλύτερη ανησυχία.
Ο Ιάπωνας αναλυτής Takuei Uyama επιχείρησε να δώσει τη δική του απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα.
Πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο του με τίτλο «Να σκέφτεσαι σαν γεωγράφος: το ισχυρότερο όπλο», το οποίο προκαλεί έντονο προβληματισμό.
Στις σελίδες του δεν εξετάζει μόνο το φαινόμενο της υπερθέρμανσης του πλανήτη.
Υποστηρίζει ότι η κλιματική αλλαγή θα οδηγήσει σε μια ριζική ανακατανομή των φυσικών πόρων, της οικονομικής ισχύος και της γεωπολιτικής επιρροής, μεταβάλλοντας βαθιά την ισορροπία δυνάμεων σε ολόκληρο τον κόσμο.
Γιατί Καναδάς και Ρωσία;
Όποιος διαβάσει τα συμπεράσματα του Takuei Uyama θα καταλάβει εύκολα γιατί ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Donald Trump, ξαφνικά ονειρεύεται την προσάρτηση του Καναδά και της Γροιλανδίας ως νέων πολιτειών των Ηνωμένων Πολιτειών.
Άλλωστε, δεν υπάρχουν χώρες με ηπιότερο κλίμα; Κι όμως.
Ο Ιάπωνας επιστήμονας υποστηρίζει ότι η κλιματική αλλαγή θα επιφέρει σοβαρότατες συνέπειες σε πολλές χώρες του κόσμου.
Ωστόσο, ορισμένα κράτη, μεταξύ των οποίων και η Ρωσία, ενδέχεται να αποκομίσουν σημαντικά γεωπολιτικά πλεονεκτήματα.
Στο βιβλίο του αναφέρει χαρακτηριστικά: «Η υπερθέρμανση του πλανήτη απασχολεί σήμερα ολόκληρη τη διεθνή κοινότητα.
Πολλοί τη θεωρούν τη μεγαλύτερη περιβαλλοντική πρόκληση της εποχής μας.
Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου πρέπει να μειωθούν και ότι η άνοδος της μέσης θερμοκρασίας της Γης οφείλει να περιοριστεί.
Τα μέσα ενημέρωσης και το εκπαιδευτικό σύστημα παρουσιάζουν την υπερθέρμανση του πλανήτη ως ένα “απόλυτο κακό” που αφορά εξίσου ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Ωστόσο, από γεωπολιτική σκοπιά δεν υπάρχουν έννοιες όπως το “απόλυτο καλό” ή το “απόλυτο κακό”.
Υπάρχουν μόνον οι πραγματικές μεταβολές του φυσικού περιβάλλοντος και οι συνέπειές τους, δηλαδή οι αλλαγές στην ισορροπία ισχύος μεταξύ των κρατών.
Η θερμοκρασία αυξάνεται, η στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει και οι κλιματικές ζώνες μετατοπίζονται.
Αυτό σημαίνει ότι οι κανόνες του γεωπολιτικού ανταγωνισμού για τον έλεγχο των εδαφών, που εξελίσσεται πάνω στη μεγάλη σκακιέρα του πλανήτη, μπορούν να αλλάξουν ακόμη και κατά τη διάρκεια του ίδιου του “παιχνιδιού”.
Όταν το φυσικό τοπίο μεταβάλλεται, περιοχές που μέχρι χθες θεωρούνταν στρατηγικά πολύτιμες μπορεί να χάσουν τη σημασία τους.
Αντίθετα, απομακρυσμένες εκτάσεις, τις οποίες ο κόσμος αγνοούσε επί αιώνες, είναι πιθανό να αποκτήσουν εξαιρετική γεωπολιτική αξία.
Με απλά λόγια, η υπερθέρμανση του πλανήτη μπορεί, πράγματι, να αποτελέσει μια παγκόσμια κρίση για την ανθρωπότητα.
Από την οπτική όμως των εθνικών συμφερόντων, θα αποτελέσει ταυτόχρονα αφορμή για μια μεγάλης κλίμακας ανακατανομή πόρων και ισχύος.
Σε αυτήν τη διαδικασία θα υπάρξουν χώρες που θα βγουν κερδισμένες και άλλες που θα βρεθούν χαμένες.
Η διαπίστωση αυτή μπορεί να ακούγεται δυσάρεστη, όμως, αν την αγνοήσουμε, κινδυνεύουμε να παρερμηνεύσουμε τις διεθνείς σχέσεις που διαμορφώνονται ήδη για το μέλλον.
Ας εξετάσουμε, λοιπόν, πρώτα τις χώρες που αναμένεται να πληγούν περισσότερο από την υπερθέρμανση του πλανήτη, δηλαδή εκείνες που θα συγκαταλέγονται στους χαμένους.
Διαισθητικά, όλοι αντιλαμβανόμαστε ότι οι μεγαλύτερες δυσκολίες θα αντιμετωπιστούν από τα κράτη που βρίσκονται κοντά στον Ισημερινό, καθώς και από τα νησιωτικά κράτη των οποίων μεγάλο μέρος της επικράτειας βρίσκεται σε πολύ χαμηλό υψόμετρο ή ακόμη και κάτω από τη στάθμη της θάλασσας.»
Σε ορισμένες περιοχές της Αφρικής, κοντά στον Ισημερινό, στη Μέση Ανατολή και σε τμήματα της Νότιας Ασίας, οι θερινές θερμοκρασίες πλησιάζουν ήδη τα όρια αντοχής του ανθρώπινου οργανισμού.
Τι θα συμβεί, όμως, αν η θερμοκρασία αυξηθεί ακόμη περισσότερο;
Το ζήτημα δεν είναι απλώς ότι οι άνθρωποι θα υποφέρουν από τη ζέστη και τη δυσφορία.
Η γεωργία θα πληγεί σοβαρά.
Τα παρατεταμένα κύματα καύσωνα και οι ξηρασίες θα δυσχεράνουν ή και θα καταστήσουν αδύνατη την καλλιέργεια πολλών αγροτικών προϊόντων, οδηγώντας παράλληλα σε χρόνια έλλειψη νερού.
Στις χώρες με ασθενέστερες οικονομίες είναι αδύνατο να εξοπλιστεί ολόκληρος ο πληθυσμός με κλιματιστικά ή άλλα συστήματα ψύξης. Ποια θα είναι η συνέπεια;
Θα αυξηθεί κατακόρυφα ο αριθμός των λεγόμενων “κλιματικών προσφύγων”.
Δεκάδες ή και εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι θα αναγκαστούν να εγκαταλείψουν περιοχές που δεν θα είναι πλέον κατάλληλες για κατοίκηση.
Μεγάλα μεταναστευτικά κύματα θα κατευθυνθούν προς τις ψυχρότερες και πλουσιότερες σε υδάτινους πόρους περιοχές των μεσαίων γεωγραφικών πλατών του Βόρειου Ημισφαιρίου, δηλαδή κυρίως προς την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική.
Οι πιέσεις αυτές ενδέχεται να δοκιμάσουν τα υφιστάμενα συστήματα διαχείρισης των συνόρων και να δημιουργήσουν πρωτοφανείς προκλήσεις για την ασφάλεια.
Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας αυξάνει επίσης τον κίνδυνο να πλημμυρίσουν ή ακόμη και να εξαφανιστούν χαμηλά νησιωτικά κράτη του Ειρηνικού και του Ινδικού Ωκεανού, όπως το Τουβαλού και οι Μαλδίβες, καθώς και χώρες με εκτεταμένες χαμηλές παράκτιες εκτάσεις, όπως το Μπανγκλαντές.
Για τα κράτη αυτά, η κλιματική αλλαγή δεν συνεπάγεται μόνο οικονομικές απώλειες, αλλά απειλεί και την ίδια τη βιωσιμότητα των κοινωνιών τους.
Υπάρχουν, ωστόσο, και χώρες που ενδέχεται να αποκομίσουν ορισμένα οφέλη από την άνοδο της θερμοκρασίας.
Πρώτες ανάμεσά τους είναι η Ρωσία και ο Καναδάς, οι οποίες διαθέτουν τις μεγαλύτερες εκτάσεις στα υψηλά γεωγραφικά πλάτη του Βόρειου Ημισφαιρίου. Μέχρι σήμερα, μεγάλο μέρος αυτών των περιοχών καλυπτόταν από μόνιμο παγετό, ψυχρή τούνδρα και δάση τάιγκας.
Οι κλιματικές συνθήκες ήταν υπερβολικά δυσμενείς για εκτεταμένη γεωργική εκμετάλλευση, ενώ η εγκατάσταση πληθυσμού και η οικονομική δραστηριότητα είχαν ιδιαίτερα υψηλό κόστος.
Η κατάσταση αυτή ενδέχεται να αλλάξει. Καθώς ο μόνιμος παγετός υποχωρεί και οι κλιματικές ζώνες μετατοπίζονται βορειότερα, εκτάσεις που άλλοτε θεωρούνταν ακατάλληλες ίσως μετατραπούν σε γεωργική γη, όπου θα είναι δυνατή η καλλιέργεια σιταριού, σόγιας και άλλων προϊόντων.
Η Ρωσία επιδίωκε ιστορικά την απόκτηση πρόσβασης σε λιμάνια που δεν παγώνουν τον χειμώνα.
Αν όμως η Αρκτική συνεχίσει να θερμαίνεται, ορισμένα λιμάνια στις ακτές του Αρκτικού Ωκεανού θα μπορούν να λειτουργούν για μεγαλύτερο μέρος ή ακόμη και καθ' όλη τη διάρκεια του έτους.
Παράλληλα, όσο η θερμοκρασία αυξάνεται, τόσο μειώνονται οι ανάγκες για θέρμανση. Για τη Ρωσία και τον Καναδά, η κλιματική αλλαγή θα μπορούσε να σημαίνει περισσότερη αξιοποιήσιμη γη, υψηλότερη γεωργική παραγωγικότητα και χαμηλότερο ενεργειακό και μεταφορικό κόστος.
Ο πρόεδρος της Ρωσίας, Vladimir Putin, είχε δηλώσει χαρακτηριστικά: «Αν η θερμοκρασία αυξηθεί κατά μερικούς βαθμούς, δεν θα χρειάζεται να ξοδεύουμε χρήματα για γούνες και οι αποδόσεις των σιτηρών θα αυξηθούν».
Η φράση αυτή, ανεξάρτητα από το αν ειπώθηκε με χιουμοριστική διάθεση, αντανακλά μια γεωπολιτική οπτική που συναντάται σε ορισμένες χώρες των υψηλών γεωγραφικών πλατών.
Όσο η υπερθέρμανση του πλανήτη προχωρά, τόσο αυξάνεται η σημασία της Ρωσίας ως γεωργικής και πλούσιας σε φυσικούς πόρους δύναμης.
Οι βόρειες περιοχές αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη στρατηγική αξία, κάτι που αντανακλάται και στις πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις.
Ο Donald Trump εξέφρασε για πρώτη φορά το 2019 την πρόθεση των Ηνωμένων Πολιτειών να αποκτήσουν τη Γροιλανδία, αυτόνομη περιοχή της Δανίας. Το 2025 επανέφερε το ενδιαφέρον του για την αγορά ή τον έλεγχο του νησιού με άλλους τρόπους.
Η Γροιλανδία είναι το μεγαλύτερο νησί του κόσμου και περισσότερο από το 80% της επιφάνειάς της καλύπτεται από παχύ στρώμα πάγου.
Πολλοί τότε αντιμετώπισαν την πρόταση ως μια ιδιόρρυθμη πολιτική ιδέα.
Ωστόσο, από γεωπολιτική και οικονομική σκοπιά, η περιοχή παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον.
Η τήξη των πάγων έχει αποκαλύψει την ύπαρξη σημαντικών κοιτασμάτων ορυκτών πόρων, μεταξύ των οποίων και σπάνιες γαίες.
Τα στοιχεία αυτά είναι απαραίτητα για την παραγωγή ηλεκτρικών οχημάτων, ηλεκτρονικών συσκευών και προηγμένων οπλικών συστημάτων.
Σήμερα η Κίνα κατέχει δεσπόζουσα θέση στην παγκόσμια αγορά αυτών των υλικών, γεγονός που ωθεί τις Ηνωμένες Πολιτείες να αναζητούν εναλλακτικές πηγές προμήθειας.
Η Γροιλανδία διαθέτει επίσης στρατηγική σημασία, καθώς βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται οι θαλάσσιες οδοί του Αρκτικού και του Ατλαντικού Ωκεανού.
Αν οι αρκτικές διαδρομές γίνουν πλήρως πλωτές λόγω της τήξης των πάγων, το νησί θα μπορούσε να εξελιχθεί σε κομβικό σημείο των παγκόσμιων θαλάσσιων μεταφορών.
Η Κίνα έχει επίσης εκδηλώσει ενδιαφέρον για επενδύσεις στις υποδομές και την αξιοποίηση των φυσικών πόρων της Γροιλανδίας, επιδιώκοντας να ενισχύσει την παρουσία της στην περιοχή.
Στην πράξη, οι δύο χώρες ανταγωνίζονται για επιρροή και πρόσβαση στην Αρκτική. Αν οι πάγοι συνεχίσουν να υποχωρούν, η Γροιλανδία ενδέχεται να μετατραπεί από μια απομονωμένη, παγωμένη περιοχή σε έναν από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς κόμβους του πλανήτη.
Ανάλογες εξελίξεις ενδέχεται να εμφανιστούν στο μέλλον και στην Ανταρκτική.
Σήμερα, η ήπειρος διέπεται από τη Συνθήκη της Ανταρκτικής, η οποία προβλέπει ότι η περιοχή δεν ανήκει σε κανένα κράτος, χρησιμοποιείται αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς και απαγορεύει τόσο τη δημιουργία στρατιωτικών βάσεων όσο και την εκμετάλλευση των φυσικών της πόρων.
Ερευνητικές αποστολές από πολλές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ιαπωνία, συνεργάζονται εκεί σε επιστημονικά προγράμματα.
Ωστόσο, παραμένει άγνωστο για πόσο ακόμη θα διατηρηθεί αμετάβλητο το σημερινό καθεστώς.
Σύμφωνα με γεωλογικές εκτιμήσεις, κάτω από το παχύ στρώμα πάγου της Ανταρκτικής υπάρχουν μεγάλα αποθέματα άνθρακα, σιδηρομεταλλεύματος, πετρελαίου και φυσικού αερίου. Σήμερα η εξόρυξή τους είναι πρακτικά ασύμφορη λόγω του πάγου και των ακραίων συνθηκών.
Αν όμως η κλιματική αλλαγή οδηγήσει σε σημαντική τήξη των πάγων, η πρόσβαση στα κοιτάσματα αυτά θα γίνει ευκολότερη.
Παράλληλα, καθώς οι παγκόσμιοι φυσικοί πόροι εξαντλούνται, είναι πιθανό να αυξηθούν οι πιέσεις για την αξιοποίησή τους.
Αν η ανάγκη αυτή γίνει ιδιαίτερα έντονη, δεν αποκλείεται οι σημερινές διεθνείς συμφωνίες να βρεθούν αντιμέτωπες με σοβαρές προκλήσεις.
Mια απλή κίνηση
Τότε ακριβώς οι μεγάλες δυνάμεις, με μια απλή κίνηση, θα καταγγείλουν τη συνθήκη και θα ξεκινήσουν τη νέα διανομή της Ανταρκτικής, επιδιώκοντας να θέσουν την ήπειρο υπό τον δικό τους έλεγχο.
Στην πράξη, η Κίνα και η Ρωσία κατασκευάζουν ήδη ερευνητικούς σταθμούς στην Ανταρκτική, δημιουργώντας έτσι ισχυρά ερείσματα για μελλοντικές εδαφικές διεκδικήσεις. Η κυριότητα της ηπείρου θα είναι ολοένα και δυσκολότερο να αμφισβητηθεί. Και αυτό αποτελεί πλέον μια πραγματικότητα.
Στους περισσότερους χάρτες η Ανταρκτική εμφανίζεται ολόλευκη, χωρίς να ανήκει επίσημα σε κανένα κράτος. Αν όμως χαραχθούν οι γραμμές που αποτυπώνουν τις «δυνητικές εδαφικές διεκδικήσεις» κάθε χώρας, γίνεται φανερό ότι οι ζώνες επιρροής έχουν ήδη διαμορφωθεί με αξιοσημείωτη σαφήνεια.
Η «ελκυστική τούρτα» έχει εδώ και καιρό κοπεί σε κομμάτια.
Η υπερθέρμανση του πλανήτη δεν αποτελεί απλώς ένα περιβαλλοντικό ζήτημα.
Είναι ένας καθοριστικός γεωπολιτικός παράγοντας, ικανός να ανατρέψει τα θεμέλια του κλιματικού καθεστώτος που επικρατούσε επί χιλιετίες.
Η ισορροπία ισχύος μεταξύ των κρατών αναμένεται να μεταβληθεί δραστικά και βίαια.
Ενδέχεται να γίνουμε μάρτυρες της βαθιάς κρίσης που θα αντιμετωπίσουν πολλές χώρες κοντά στον Ισημερινό, καθώς θα βρεθούν αντιμέτωπες με σοβαρές οικονομικές και κοινωνικές αναταράξεις.
Την ίδια στιγμή, καθώς οι πάγοι της Αρκτικής θα υποχωρούν, η Ρωσία, ο Καναδάς και οι χώρες της Βόρειας Ευρώπης θα αποκτήσουν πρόσβαση σε σημαντικούς φυσικούς πόρους και πιθανότατα θα αυξήσουν την αγροτική τους παραγωγικότητα. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, οι χώρες αυτές θα ενισχύσουν σημαντικά τη γεωπολιτική τους επιρροή.
Πίσω από τις ηθικές εκκλήσεις για την «προστασία του κλίματος», οι παγκόσμιοι ηγέτες φαίνεται να επεξεργάζονται ήδη έναν «νέο χάρτη του κόσμου», ο οποίος αποτυπώνει πώς θα μπορούσε να διαμορφωθεί η Γη εάν η μέση παγκόσμια θερμοκρασία αυξηθεί κατά δύο έως τρεις βαθμούς.
Παράλληλα, υπολογίζουν με ψυχρή λογική πού αξίζει να επενδύσουν και από ποιες περιοχές ή τομείς θα περιορίσουν τις δαπάνες τους.
www.bankingnews.gr
Ιδίως όταν προβάλλονται εικόνες από την Ευρώπη, η οποία μοιάζει να λιώνει κάτω από τον ανελέητο καύσωνα.
Αποπνικτική ζέστη και τεράστιες πυρκαγιές, με φλόγες που υψώνονται δεκάδες μέτρα στον ουρανό, καταστρέφουν δάση που μέχρι πρόσφατα ήταν καταπράσινα και δροσερά.
Η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Γαλλία, η Ιταλία και η Ελλάδα συγκαταλέγονται στις χώρες που πλήττονται περισσότερο.
Ο Ρήνος, ένας από τους σημαντικότερους πλωτούς ποταμούς της Ευρώπης, εξαιτίας της παρατεταμένης ξηρασίας μετατρέπεται σε ορισμένα σημεία σε έναν ρηχό, δύσοσμο υδάτινο όγκο.
Στις περιοχές του Duisburg, του Düsseldorf και της Κολωνίας η στάθμη του νερού έχει φτάσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα.
Η ρηχότητα δυσχεραίνει σημαντικά τη διέλευση των εμπορικών πλοίων, τα οποία αποτελούν βασικό στοιχείο του γερμανικού μεταφορικού δικτύου.
Ο ειδικός του Ινστιτούτου Παγκόσμιας Οικονομίας του Κιέλου, Stefan Kutz, εκτιμά ότι μόνο αυτός ο παράγοντας θα μπορούσε να μειώσει το ΑΕΠ της Γερμανίας κατά 0,1–0,2% το τρίτο τρίμηνο του 2026.
Μια τέτοια εξέλιξη θα επιφέρει επιπλέον απώλειες δισεκατομμυρίων ευρώ σε μια οικονομία που ήδη αντιμετωπίζει σοβαρές δυσκολίες, παρά το γεγονός ότι μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν μία από τις πιο ισχυρές της Ευρώπης.
Παρόμοια είναι η εικόνα και στον Δούναβη, άλλοτε μία από τις σημαντικότερες υδάτινες αρτηρίες της ηπείρου.
Και εκεί η στάθμη του νερού έχει υποχωρήσει δραματικά.
Στην Ουγγαρία, για παράδειγμα, οι αρχές αναγκάστηκαν να μειώσουν επειγόντως την ισχύ του μοναδικού πυρηνικού σταθμού της χώρας, του «Πακς».
Πρόκειται για πρωτοφανές γεγονός στα 44 χρόνια λειτουργίας του σταθμού.
Η αιτία είναι ότι η στάθμη του Δούναβη στα ουγγρικά εδάφη έχει υποχωρήσει σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα.
Σε ορισμένα σημεία το βάθος δεν ξεπερνά τα 23 εκατοστά, γεγονός που δεν επιτρέπει την επαρκή παροχή νερού για την ασφαλή ψύξη των αντιδραστήρων.
Όσο για τις καλλιέργειες, πολλά χωράφια και αγροτικές εκτάσεις καταστρέφονται ολοσχερώς από την παρατεταμένη ζέστη και την ξηρασία.
Δεν προκαλεί λοιπόν έκπληξη ότι οι προβλέψεις για την επάρκεια τροφίμων τον χειμώνα του 2027 είναι ιδιαίτερα δυσοίωνες.
Μπροστά σε αυτές τις ειδήσεις, δύσκολα μπορεί κανείς να παραμείνει ατάραχος. Και όσο για το μέλλον, οι προοπτικές που διαμορφώνει η επιταχυνόμενη κλιματική αλλαγή προκαλούν ακόμη μεγαλύτερη ανησυχία.
Ο Ιάπωνας αναλυτής Takuei Uyama επιχείρησε να δώσει τη δική του απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα.
Πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο του με τίτλο «Να σκέφτεσαι σαν γεωγράφος: το ισχυρότερο όπλο», το οποίο προκαλεί έντονο προβληματισμό.
Στις σελίδες του δεν εξετάζει μόνο το φαινόμενο της υπερθέρμανσης του πλανήτη.
Υποστηρίζει ότι η κλιματική αλλαγή θα οδηγήσει σε μια ριζική ανακατανομή των φυσικών πόρων, της οικονομικής ισχύος και της γεωπολιτικής επιρροής, μεταβάλλοντας βαθιά την ισορροπία δυνάμεων σε ολόκληρο τον κόσμο.
Γιατί Καναδάς και Ρωσία;
Όποιος διαβάσει τα συμπεράσματα του Takuei Uyama θα καταλάβει εύκολα γιατί ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Donald Trump, ξαφνικά ονειρεύεται την προσάρτηση του Καναδά και της Γροιλανδίας ως νέων πολιτειών των Ηνωμένων Πολιτειών.
Άλλωστε, δεν υπάρχουν χώρες με ηπιότερο κλίμα; Κι όμως.
Ο Ιάπωνας επιστήμονας υποστηρίζει ότι η κλιματική αλλαγή θα επιφέρει σοβαρότατες συνέπειες σε πολλές χώρες του κόσμου.
Ωστόσο, ορισμένα κράτη, μεταξύ των οποίων και η Ρωσία, ενδέχεται να αποκομίσουν σημαντικά γεωπολιτικά πλεονεκτήματα.
Στο βιβλίο του αναφέρει χαρακτηριστικά: «Η υπερθέρμανση του πλανήτη απασχολεί σήμερα ολόκληρη τη διεθνή κοινότητα.
Πολλοί τη θεωρούν τη μεγαλύτερη περιβαλλοντική πρόκληση της εποχής μας.
Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου πρέπει να μειωθούν και ότι η άνοδος της μέσης θερμοκρασίας της Γης οφείλει να περιοριστεί.
Τα μέσα ενημέρωσης και το εκπαιδευτικό σύστημα παρουσιάζουν την υπερθέρμανση του πλανήτη ως ένα “απόλυτο κακό” που αφορά εξίσου ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Ωστόσο, από γεωπολιτική σκοπιά δεν υπάρχουν έννοιες όπως το “απόλυτο καλό” ή το “απόλυτο κακό”.
Υπάρχουν μόνον οι πραγματικές μεταβολές του φυσικού περιβάλλοντος και οι συνέπειές τους, δηλαδή οι αλλαγές στην ισορροπία ισχύος μεταξύ των κρατών.
Η θερμοκρασία αυξάνεται, η στάθμη της θάλασσας ανεβαίνει και οι κλιματικές ζώνες μετατοπίζονται.
Αυτό σημαίνει ότι οι κανόνες του γεωπολιτικού ανταγωνισμού για τον έλεγχο των εδαφών, που εξελίσσεται πάνω στη μεγάλη σκακιέρα του πλανήτη, μπορούν να αλλάξουν ακόμη και κατά τη διάρκεια του ίδιου του “παιχνιδιού”.
Όταν το φυσικό τοπίο μεταβάλλεται, περιοχές που μέχρι χθες θεωρούνταν στρατηγικά πολύτιμες μπορεί να χάσουν τη σημασία τους.
Αντίθετα, απομακρυσμένες εκτάσεις, τις οποίες ο κόσμος αγνοούσε επί αιώνες, είναι πιθανό να αποκτήσουν εξαιρετική γεωπολιτική αξία.
Με απλά λόγια, η υπερθέρμανση του πλανήτη μπορεί, πράγματι, να αποτελέσει μια παγκόσμια κρίση για την ανθρωπότητα.
Από την οπτική όμως των εθνικών συμφερόντων, θα αποτελέσει ταυτόχρονα αφορμή για μια μεγάλης κλίμακας ανακατανομή πόρων και ισχύος.
Σε αυτήν τη διαδικασία θα υπάρξουν χώρες που θα βγουν κερδισμένες και άλλες που θα βρεθούν χαμένες.
Η διαπίστωση αυτή μπορεί να ακούγεται δυσάρεστη, όμως, αν την αγνοήσουμε, κινδυνεύουμε να παρερμηνεύσουμε τις διεθνείς σχέσεις που διαμορφώνονται ήδη για το μέλλον.
Ας εξετάσουμε, λοιπόν, πρώτα τις χώρες που αναμένεται να πληγούν περισσότερο από την υπερθέρμανση του πλανήτη, δηλαδή εκείνες που θα συγκαταλέγονται στους χαμένους.
Διαισθητικά, όλοι αντιλαμβανόμαστε ότι οι μεγαλύτερες δυσκολίες θα αντιμετωπιστούν από τα κράτη που βρίσκονται κοντά στον Ισημερινό, καθώς και από τα νησιωτικά κράτη των οποίων μεγάλο μέρος της επικράτειας βρίσκεται σε πολύ χαμηλό υψόμετρο ή ακόμη και κάτω από τη στάθμη της θάλασσας.»
Σε ορισμένες περιοχές της Αφρικής, κοντά στον Ισημερινό, στη Μέση Ανατολή και σε τμήματα της Νότιας Ασίας, οι θερινές θερμοκρασίες πλησιάζουν ήδη τα όρια αντοχής του ανθρώπινου οργανισμού.
Τι θα συμβεί, όμως, αν η θερμοκρασία αυξηθεί ακόμη περισσότερο;
Το ζήτημα δεν είναι απλώς ότι οι άνθρωποι θα υποφέρουν από τη ζέστη και τη δυσφορία.
Η γεωργία θα πληγεί σοβαρά.
Τα παρατεταμένα κύματα καύσωνα και οι ξηρασίες θα δυσχεράνουν ή και θα καταστήσουν αδύνατη την καλλιέργεια πολλών αγροτικών προϊόντων, οδηγώντας παράλληλα σε χρόνια έλλειψη νερού.
Στις χώρες με ασθενέστερες οικονομίες είναι αδύνατο να εξοπλιστεί ολόκληρος ο πληθυσμός με κλιματιστικά ή άλλα συστήματα ψύξης. Ποια θα είναι η συνέπεια;
Θα αυξηθεί κατακόρυφα ο αριθμός των λεγόμενων “κλιματικών προσφύγων”.
Δεκάδες ή και εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι θα αναγκαστούν να εγκαταλείψουν περιοχές που δεν θα είναι πλέον κατάλληλες για κατοίκηση.
Μεγάλα μεταναστευτικά κύματα θα κατευθυνθούν προς τις ψυχρότερες και πλουσιότερες σε υδάτινους πόρους περιοχές των μεσαίων γεωγραφικών πλατών του Βόρειου Ημισφαιρίου, δηλαδή κυρίως προς την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική.
Οι πιέσεις αυτές ενδέχεται να δοκιμάσουν τα υφιστάμενα συστήματα διαχείρισης των συνόρων και να δημιουργήσουν πρωτοφανείς προκλήσεις για την ασφάλεια.
Η άνοδος της στάθμης της θάλασσας αυξάνει επίσης τον κίνδυνο να πλημμυρίσουν ή ακόμη και να εξαφανιστούν χαμηλά νησιωτικά κράτη του Ειρηνικού και του Ινδικού Ωκεανού, όπως το Τουβαλού και οι Μαλδίβες, καθώς και χώρες με εκτεταμένες χαμηλές παράκτιες εκτάσεις, όπως το Μπανγκλαντές.
Για τα κράτη αυτά, η κλιματική αλλαγή δεν συνεπάγεται μόνο οικονομικές απώλειες, αλλά απειλεί και την ίδια τη βιωσιμότητα των κοινωνιών τους.
Υπάρχουν, ωστόσο, και χώρες που ενδέχεται να αποκομίσουν ορισμένα οφέλη από την άνοδο της θερμοκρασίας.
Πρώτες ανάμεσά τους είναι η Ρωσία και ο Καναδάς, οι οποίες διαθέτουν τις μεγαλύτερες εκτάσεις στα υψηλά γεωγραφικά πλάτη του Βόρειου Ημισφαιρίου. Μέχρι σήμερα, μεγάλο μέρος αυτών των περιοχών καλυπτόταν από μόνιμο παγετό, ψυχρή τούνδρα και δάση τάιγκας.
Οι κλιματικές συνθήκες ήταν υπερβολικά δυσμενείς για εκτεταμένη γεωργική εκμετάλλευση, ενώ η εγκατάσταση πληθυσμού και η οικονομική δραστηριότητα είχαν ιδιαίτερα υψηλό κόστος.
Η κατάσταση αυτή ενδέχεται να αλλάξει. Καθώς ο μόνιμος παγετός υποχωρεί και οι κλιματικές ζώνες μετατοπίζονται βορειότερα, εκτάσεις που άλλοτε θεωρούνταν ακατάλληλες ίσως μετατραπούν σε γεωργική γη, όπου θα είναι δυνατή η καλλιέργεια σιταριού, σόγιας και άλλων προϊόντων.
Η Ρωσία επιδίωκε ιστορικά την απόκτηση πρόσβασης σε λιμάνια που δεν παγώνουν τον χειμώνα.
Αν όμως η Αρκτική συνεχίσει να θερμαίνεται, ορισμένα λιμάνια στις ακτές του Αρκτικού Ωκεανού θα μπορούν να λειτουργούν για μεγαλύτερο μέρος ή ακόμη και καθ' όλη τη διάρκεια του έτους.
Παράλληλα, όσο η θερμοκρασία αυξάνεται, τόσο μειώνονται οι ανάγκες για θέρμανση. Για τη Ρωσία και τον Καναδά, η κλιματική αλλαγή θα μπορούσε να σημαίνει περισσότερη αξιοποιήσιμη γη, υψηλότερη γεωργική παραγωγικότητα και χαμηλότερο ενεργειακό και μεταφορικό κόστος.
Ο πρόεδρος της Ρωσίας, Vladimir Putin, είχε δηλώσει χαρακτηριστικά: «Αν η θερμοκρασία αυξηθεί κατά μερικούς βαθμούς, δεν θα χρειάζεται να ξοδεύουμε χρήματα για γούνες και οι αποδόσεις των σιτηρών θα αυξηθούν».
Η φράση αυτή, ανεξάρτητα από το αν ειπώθηκε με χιουμοριστική διάθεση, αντανακλά μια γεωπολιτική οπτική που συναντάται σε ορισμένες χώρες των υψηλών γεωγραφικών πλατών.
Όσο η υπερθέρμανση του πλανήτη προχωρά, τόσο αυξάνεται η σημασία της Ρωσίας ως γεωργικής και πλούσιας σε φυσικούς πόρους δύναμης.
Οι βόρειες περιοχές αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη στρατηγική αξία, κάτι που αντανακλάται και στις πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις.
Ο Donald Trump εξέφρασε για πρώτη φορά το 2019 την πρόθεση των Ηνωμένων Πολιτειών να αποκτήσουν τη Γροιλανδία, αυτόνομη περιοχή της Δανίας. Το 2025 επανέφερε το ενδιαφέρον του για την αγορά ή τον έλεγχο του νησιού με άλλους τρόπους.
Η Γροιλανδία είναι το μεγαλύτερο νησί του κόσμου και περισσότερο από το 80% της επιφάνειάς της καλύπτεται από παχύ στρώμα πάγου.
Πολλοί τότε αντιμετώπισαν την πρόταση ως μια ιδιόρρυθμη πολιτική ιδέα.
Ωστόσο, από γεωπολιτική και οικονομική σκοπιά, η περιοχή παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον.
Η τήξη των πάγων έχει αποκαλύψει την ύπαρξη σημαντικών κοιτασμάτων ορυκτών πόρων, μεταξύ των οποίων και σπάνιες γαίες.
Τα στοιχεία αυτά είναι απαραίτητα για την παραγωγή ηλεκτρικών οχημάτων, ηλεκτρονικών συσκευών και προηγμένων οπλικών συστημάτων.
Σήμερα η Κίνα κατέχει δεσπόζουσα θέση στην παγκόσμια αγορά αυτών των υλικών, γεγονός που ωθεί τις Ηνωμένες Πολιτείες να αναζητούν εναλλακτικές πηγές προμήθειας.
Η Γροιλανδία διαθέτει επίσης στρατηγική σημασία, καθώς βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται οι θαλάσσιες οδοί του Αρκτικού και του Ατλαντικού Ωκεανού.
Αν οι αρκτικές διαδρομές γίνουν πλήρως πλωτές λόγω της τήξης των πάγων, το νησί θα μπορούσε να εξελιχθεί σε κομβικό σημείο των παγκόσμιων θαλάσσιων μεταφορών.
Η Κίνα έχει επίσης εκδηλώσει ενδιαφέρον για επενδύσεις στις υποδομές και την αξιοποίηση των φυσικών πόρων της Γροιλανδίας, επιδιώκοντας να ενισχύσει την παρουσία της στην περιοχή.
Στην πράξη, οι δύο χώρες ανταγωνίζονται για επιρροή και πρόσβαση στην Αρκτική. Αν οι πάγοι συνεχίσουν να υποχωρούν, η Γροιλανδία ενδέχεται να μετατραπεί από μια απομονωμένη, παγωμένη περιοχή σε έναν από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς κόμβους του πλανήτη.
Ανάλογες εξελίξεις ενδέχεται να εμφανιστούν στο μέλλον και στην Ανταρκτική.
Σήμερα, η ήπειρος διέπεται από τη Συνθήκη της Ανταρκτικής, η οποία προβλέπει ότι η περιοχή δεν ανήκει σε κανένα κράτος, χρησιμοποιείται αποκλειστικά για ειρηνικούς σκοπούς και απαγορεύει τόσο τη δημιουργία στρατιωτικών βάσεων όσο και την εκμετάλλευση των φυσικών της πόρων.
Ερευνητικές αποστολές από πολλές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ιαπωνία, συνεργάζονται εκεί σε επιστημονικά προγράμματα.
Ωστόσο, παραμένει άγνωστο για πόσο ακόμη θα διατηρηθεί αμετάβλητο το σημερινό καθεστώς.
Σύμφωνα με γεωλογικές εκτιμήσεις, κάτω από το παχύ στρώμα πάγου της Ανταρκτικής υπάρχουν μεγάλα αποθέματα άνθρακα, σιδηρομεταλλεύματος, πετρελαίου και φυσικού αερίου. Σήμερα η εξόρυξή τους είναι πρακτικά ασύμφορη λόγω του πάγου και των ακραίων συνθηκών.
Αν όμως η κλιματική αλλαγή οδηγήσει σε σημαντική τήξη των πάγων, η πρόσβαση στα κοιτάσματα αυτά θα γίνει ευκολότερη.
Παράλληλα, καθώς οι παγκόσμιοι φυσικοί πόροι εξαντλούνται, είναι πιθανό να αυξηθούν οι πιέσεις για την αξιοποίησή τους.
Αν η ανάγκη αυτή γίνει ιδιαίτερα έντονη, δεν αποκλείεται οι σημερινές διεθνείς συμφωνίες να βρεθούν αντιμέτωπες με σοβαρές προκλήσεις.
Mια απλή κίνηση
Τότε ακριβώς οι μεγάλες δυνάμεις, με μια απλή κίνηση, θα καταγγείλουν τη συνθήκη και θα ξεκινήσουν τη νέα διανομή της Ανταρκτικής, επιδιώκοντας να θέσουν την ήπειρο υπό τον δικό τους έλεγχο.
Στην πράξη, η Κίνα και η Ρωσία κατασκευάζουν ήδη ερευνητικούς σταθμούς στην Ανταρκτική, δημιουργώντας έτσι ισχυρά ερείσματα για μελλοντικές εδαφικές διεκδικήσεις. Η κυριότητα της ηπείρου θα είναι ολοένα και δυσκολότερο να αμφισβητηθεί. Και αυτό αποτελεί πλέον μια πραγματικότητα.
Στους περισσότερους χάρτες η Ανταρκτική εμφανίζεται ολόλευκη, χωρίς να ανήκει επίσημα σε κανένα κράτος. Αν όμως χαραχθούν οι γραμμές που αποτυπώνουν τις «δυνητικές εδαφικές διεκδικήσεις» κάθε χώρας, γίνεται φανερό ότι οι ζώνες επιρροής έχουν ήδη διαμορφωθεί με αξιοσημείωτη σαφήνεια.
Η «ελκυστική τούρτα» έχει εδώ και καιρό κοπεί σε κομμάτια.
Η υπερθέρμανση του πλανήτη δεν αποτελεί απλώς ένα περιβαλλοντικό ζήτημα.
Είναι ένας καθοριστικός γεωπολιτικός παράγοντας, ικανός να ανατρέψει τα θεμέλια του κλιματικού καθεστώτος που επικρατούσε επί χιλιετίες.
Η ισορροπία ισχύος μεταξύ των κρατών αναμένεται να μεταβληθεί δραστικά και βίαια.
Ενδέχεται να γίνουμε μάρτυρες της βαθιάς κρίσης που θα αντιμετωπίσουν πολλές χώρες κοντά στον Ισημερινό, καθώς θα βρεθούν αντιμέτωπες με σοβαρές οικονομικές και κοινωνικές αναταράξεις.
Την ίδια στιγμή, καθώς οι πάγοι της Αρκτικής θα υποχωρούν, η Ρωσία, ο Καναδάς και οι χώρες της Βόρειας Ευρώπης θα αποκτήσουν πρόσβαση σε σημαντικούς φυσικούς πόρους και πιθανότατα θα αυξήσουν την αγροτική τους παραγωγικότητα. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, οι χώρες αυτές θα ενισχύσουν σημαντικά τη γεωπολιτική τους επιρροή.
Πίσω από τις ηθικές εκκλήσεις για την «προστασία του κλίματος», οι παγκόσμιοι ηγέτες φαίνεται να επεξεργάζονται ήδη έναν «νέο χάρτη του κόσμου», ο οποίος αποτυπώνει πώς θα μπορούσε να διαμορφωθεί η Γη εάν η μέση παγκόσμια θερμοκρασία αυξηθεί κατά δύο έως τρεις βαθμούς.
Παράλληλα, υπολογίζουν με ψυχρή λογική πού αξίζει να επενδύσουν και από ποιες περιοχές ή τομείς θα περιορίσουν τις δαπάνες τους.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών